DEYİMLER

Birden fazla sözcüğün genellikle gerçek anlamından uzaklaşıp kalıplaşmasıyla oluşturduğu belli durumları karşılayan sözcük öbekleridir.

İki ayağını bir pabuca sokmak à telaş

·        Deyimlerin arasına sözcük girebilir.

-      Başını son günlerde yine derde soktu.

-      O, ağzını hiçbir zaman hayra açmaz.

·        Deyimlerdeki adlar ve eylemler çekim eki alabilir.

-      İki ayağını bir pabuca soktum

-      İki ayağınızı bir pabuca sokmuşlar.

A)  ANLAMLARINA GÖRE DEYİMLER:

1)   Gerçek Anlamlı Deyimler:

Canı sağ olsun, yükte hafif pahada ağır,….

2)   Mecaz Anlamlı Deyimler:

Sözcüklerin biri veya tümü gerçek anlamını yitirmiştir.

İçinden pazarlıklı, bir yeniği, gözden düşmek,…

·        Kimi deyimler gerçek anlamıyla kullanılabilirken bazı deyimlerin gerçek anlamlı kullanımları yoktur:

-      çam devirmek, yola düşmek, …

-      kafasının tası atmak, ağzı kulaklarına varmak, …

B)  BİÇİMLERİNE GÖRE DEYİMLER:

1)   Tam Yargı Bildirmeyen Deyimler:

Kulağı delik, ağır başlı, ağzı bozuk, çantada keklik, eli açık,

·        Bu deyimler ekeylemle yargı bildirebilir.

-      Gözü toktu.  / Eli açıktır.

2)   Tam Yargı Bildiren Deyimler:

a)   Çekime Girecek Biçimdeki Deyimler:

Mastar ekiyle adlandırılan deyimlerdir.  Abayı yakmak, diken üstünde oturmak, gözünün yaşına bakmamak,…

-      Üzüntüsünden ağzını bıçak açmıyordu.

b)   Cümle Biçimindeki Deyimler:

Kulakları çınlasın / Ayıka pirincin taşını. / Çoğu gitti, azı kaldı. / İsmi var cismi yok. / Yemin etsem başım ağrımaz. / Allah bana ben sana …( vereyim).

c)    Özel Biçimle Kurulmuş Deyimler:Çoğu ikilemelerin ek almasıyla oluşmuştur. Baş başa, oldum olası, pisi pisine…

d)   Bir Olaya veya Öyküye Dayanan Deyimler:

Karaman’ın koyunu, sonra çıkar oyunu. / Ye kürküm ye. / Yorgan gitti, kavga bitti.

e)   Konuşma Biçimindeki Deyimler:

-      Akıllını kim?     /  - Öndeki zincirli.

-      Tencere dibin kara   / - Seninki benden kara.

f)     Uyaklı Deyimler:

Ele verir talkını, kendi yutar salkımı.

Yere bakan, yürek yakan.

Herkes gider Mersin’e, biz gideriz tersine.

UYARILAR:

1)   Deyimleri mecazlı tamlamalarla karıştırmamak gerekir.

Acı bir gülüş, hayat okulundan diploma almak, ömrünün baharında,…

2)   Deyimler, bileşik sözcüklerle karıştırılmamalıdır.

Ele güne rezil olduk.  ( Deyim)  Açgözlü bir insandı. ( Bileşik sözcük)

3)   Deyimler isim, sıfat, zarf, ünlem, eylem görevleriyle kullanılabilir. 

 Aslan payı ona düştü. ( Ad)

Dik kafalı adam, söyleneni dinlemiyor. ( Sıfat)

İkide bir konuşuyorsun. (Zarf)     

 Adam sen de!  (Ünlem)

Zavallı, elden ayaktan düşmüş. ( Eylem)